Fire grep for å få ned utgiftene

– Svært mange kjem til å slita økonomisk når rentene går opp, for dei har ikkje forbruksutgifter å kutta, seier forbrukarøkonom og rådgivar Silje Sandmæl til NTB.

I halvtanna år har ho jobba med podkasten Sunn Økonomi og selskapet Økonomisk Helse AS, der ho gir privatpersonar økonomiske råd. Etter siste renteheving er det mange som tek kontakt.

– Me er ikkje lenger der me kan komma med råd som «dropp dagleg kaffi latte». Dei innstrammingane er gjorde for lenge sidan. For mange kan det kjennast som alle gode råd er brukte. Men for fleire av dei er det enno ting dei kan gjera, seier Sandmæl.

Folk vil ha råd

Noregs Bank heva 7. mai renta til 4,25 prosent og varsla endå ei renteheving seinare i år. Høge prisar her heime og uro i verda fekk skulda.

Det tok ikkje mange dagane før bankane byrja å varsla renteheving på lån, og Forbrukarrådet var like kjapt ute med å minna folk på at dei bør pruta på låneavtalane sine, sjekka alternativa og eventuelt byta bank. Det er eit råd mange følgjer.

– Då Noregs Bank endra renta, så me det heilt tydeleg i Finansportalen: Folk går inn og sjekkar eiga rente opp mot kva dei kan få, seier Guro Sollien Eriksrud, fagsjef forbrukarøkonomi i Forbrukarrådet.

1. Sjekk verdien på bustaden

Den viktigaste faktoren ved pruting på lånerente er at bustaden kan ha stige i verdi sidan avtalen vart inngått.

– Då har du god sjanse for å få betre rente, for då har banken betre tryggleik.

Med nokre få tastetrykk kan du gi banken din høve til å matcha ei lågare rente frå ein annan bank. Set banken din seg på bakbeina, flyttar du berre lånet over til ein annan. Ganske enkelt og veldig lønnsamt.

Denne moglegheita er det ein del som har fått med seg. I byteundersøkinga frå Finansportalen og Forbrukartilsynet i år sa 32 prosent av dei spurde som har lån, at dei allereie har flytta eller reforhandla bustadlånet sitt i 2025.

2. Byt til noregspris

Eit anna grep Forbrukarrådet tipsar om, er å byta til noregspris for å redusera straumutgiftene.

– Alle prognosar tilseier at du bør velja noregspris om du bur i Midt-Noreg eller sørover. Her kan det vera mykje å spara med nokre få tastetrykk.

– Samtidig ser me at mange framleis sit på gjerdet. I prisområde 3, som omfattar Trøndelag og Nord-Vestlandet, er det til dømes berre ein av fire som har valt noregspris, seier Eriksrud.

Det er berre straumprisen som blir frosen med denne ordninga, som gir ein fast pris på 50 øre per kilowattime straum. I tillegg kjem nettleige, avgifter og eventuelle påslag frå straumleverandøren.

– Det betyr at ein dyr straumavtale ikkje blir betre med noregspris, seier Eriksrud og tilrår ein sjekk på samanlikningstenesta strømpris.no.

3. Revurder forsikringane

Forbrukarøkonom Sandmæl seier forsikringar er eit anna område der fleire kan spara inn mykje.

– Det er ikkje unormalt at eg sparer opptil 10.000-15.000 kroner for ein familie når eg går gjennom forsikringane deira, seier ho.

Først: Finn ut kva forsikringar du har, og vurder om du er overforsikra.

– Tenk etter: «Kva er det eg eigentleg treng?». Du får så mange forsikringar slengde etter deg, og særleg ekstradekning som du ikkje har behov for. Spesielt ser me det når det gjeld bil, seier Sandmæl.

Ho påpeikar kor dyrt det kan vera å ha tilleggsdekning for «ung førar».

– Forsikringar handlar om å ta ein gjennomgang og spørja seg kva du er villig til å betala om noko skjer. Kor stor er risikoen for at noko skjer? Tilleggskostnadene ved å ha dekning for ung førar i fleire år kan bli ganske høge, seier Sandmæl.

Merker ei ny openheit

Eit av dei klassiske råda for å kutta kostnader er: «Få oversikt over forbruk og stram inn der det kan strammast inn».

– Ei utfordring er at mange allereie har vore gjennom dette både éin og to gonger dei siste åra, med kraftig prisvekst, seier Sandmæl.

I alle førespurnadene ho får, treng folk nye måtar dei kan spara utgifter eller løysa kvardagsutfordringar på. Dei siste åra opplever ho at folk er meir og meir opne om økonomien og om bekymringar.

– Det er svært positivt at fleire er opne, for halvparten av befolkninga bekymrar seg, så det er viktig at folk veit at dei ikkje er åleine om dette. Ingen skal kjenna skam. Med den openheita kjem det fleire kreative forslag etter kvart, og fleire som deler gode idear, seier Sandmæl.

4. Betre å låna og leiga enn å eiga

Sist, men absolutt ikkje minst, rådar Sandmæl folk til å dela meir. Om du eller ungane treng klede, vurder bytekveldar og gjenbruksbutikkar. Lån kjøkkenutstyr og grasklippar av naboen. Viss barna eller du treng utstyr av noko slag, lån eller leig det, for du treng ikkje eiga alt.

– Når det nærmar seg sommaren, er det fleire som er nervøse for korleis dei skal ha råd til ferie og aktivitetar. Då er det veldig lurt å låna gratis. Om du har barn som framleis er i veksealderen, er det eigentleg litt galskap å kjøpa nytt utstyr kvar gong dei treng ein storleik større. Du kan også leiga ut ting og utstyr du ikkje bruker heile tida, seier Sandmæl.

– Folk har vorte meir enn villige til å låna bort ting, så me bør ikkje vera så redde for å spørja. Det er veldig vanleg andre stader å bytelåna, påpeikar ho.

Bra for miljøet og lommeboka

Kirkens Bymisjon driv utlånssentralen Skattkammeret, som tilbyr barn og unge gratis utlån av sportsutstyr rundt 30 stader i landet.

– I juli i fjor lånte me ut utstyr til 7.500 gode opplevingar, og det var meir enn ei dobling frå eit par år før. Mest pågang er det opp mot skuleferiane, og dei høgaste toppane er om vinteren. Då må du ha meir og dyrare utstyr enn om sommaren, seier generalsekretær Adelheid Firing Hvambsal.

Ho seier det er fleire grunnar enn økonomi til å låna utstyr. Det kjem folk frå alle bakgrunnar, noko ho meiner gjer det meir akseptert, og kanskje til og med trendy, å låna. Det er dessutan bra for miljøet, noko som er eit viktig aspekt for mange som vil låna. I tillegg er det ei dyr og unødvendig utgift, og ikkje praktisk, å ha bua full av ting ein ikkje bruker.