Milepælar i kong Haralds liv og virke

Endeleg ein tronarving:

21. februar 1937 blir prins Harald fødd, den første av kongane av Noreg i moderne tid som er fødd norsk og på norsk jord, midt i ei tid der det blir sett spørsmålsteikn ved monarkis legitimitet.

Fødselen er ein stor triumf for både kongehus og sosialdemokrati. Nyinnsett statsminister Johan Nygaardsvold er potensielt revolusjonært innstilt, men ytrar følgjande lykkønsking til nybakt farfar kong Haakon i statsråd: «Må han bli kongehuset til bare glede. Må han få en plass i folkets hjerte.»

Son til idrettskongen

Sommaren 1939 blir prins Harald (2) avbilda på sin første segltur i kronprins Olavs åttemeter «Sira». Kronprins Olav er svært oppteken av sport, som utøvar og tilskodar, noko han fører vidare til sonen.

Prins Harald utmerkjer seg spesielt i segling. I sitt første av tre OL, i Tokyo 1964, er han flaggberar for Noreg og blir nummer åtte i 5,5 meterklassen. Han deltek også i ei rekke VM og EM og vinn VM-gull i segling i Kiel i 1987.

Heim etter nesten fem år i eksil

7. juni 1945 kjem prins Harald (8) tilbake til Noreg etter andre verdskrigen. Nær to tredelar av livet har han, kronprinsesse Märtha og søstrene budd i eksil i Pooks Hill, ein forstad til den amerikanske hovudstaden Washington, DC. Kvar sommar og haust ferierte dei på eksklusive landstader langs kysten, og president Roosevelt var regelmessig gjest.

Samtidig kravde den norske grunnlova undervisning i norsk for norske kongelege. Det blir teke heilnorske bilete av barna, dei skriv brev, kringkastar julehelsingar frå Amerika, og kronprinsessa jobbar utrøytteleg for norske interesser. Slik blir kongefamilien ståande som eit nasjonalt symbol. Ein jublande folkemasse ønskjer dei velkommen tilbake til landet.

Ein av gutane – brot med tradisjon

Hausten 1945 begynner prins Harald på skule i Noreg. Kronprinsbarna går i den offentlege skulen, eit klart brot med tradisjonen der dei kongelege tidlegare fekk undervisning privat. Det er no forventa meir folkelegheit frå dei kongelege.

Det krevst at ein moderne monark i dagens samfunn, får oppseding med forankring i folket og samtida. Allereie i USA hadde prinsen gått i klasse med andre barn, i privatskulen Whitehall Country School i Bethesda. I Noreg begynner han på Smestad skule i Oslo. Berre ei sikkerheitsvakt på gangen skil skulegangen til prinsen frå andre barns.

Mora sin død

5. april 1954 døyr kronprinsesse Märtha, berre 53 år gammal. Den 17 år gamle prinsen har mista mor si. Forholdet mellom mor og son var svært tett, og sonen er ordknapp om sorga over mora. Noko har han likevel fortalt i den autoriserte biografien «Harald V», skrive av Per Egil Hegge.

– Ho døydde for tidleg, for henne og for meg. Det var ikkje noko som heit sorgterapi den gongen. Far min blei svært einsam etter mors død og var enkemann i nesten 40 år.

Den nye dreiinga i livet inneber også at prins Haralds storesøster prinsesse Astrid blir førstedama i landet og overtek ein god del av dei offisielle representasjonspliktene til kongehuset etter mora.

Kronprinsrolla

21. september 1957 døyr kong Haakon. Kronprins Harald får no nye oppgåver som støttespelar for far sin, kong Olav V. Han møter for første gong i statsråd i 1957 og fungerer for første gong som regent i fråværet til kongen i 1958.

Kronprinsen får etter kvart fleire representasjonsoppdrag, mellom anna med handelsdelegasjonar for å fremje norsk næringsliv i utlandet. Den første store offisielle utanlandsreisa går til USA i samband med 50-årsjubileet til The American-Scandinavian Foundation i 1960.

Kjærleiken sigrar

28. august 1959 er kronprins Harald kadett. På avslutningsballet er Sonja Haraldsen invitert. Men «Prins af det kongelige Hus maa ei gifte sig uden Kongens Tilladelse» står det i Grunnlova paragraf 36, og ein fryktar for at det vil svekkje monarkiet om kronprinsen giftar seg borgarleg.

Først ni og eit halvt år seinare får dei to forlove seg, 18. mars 1968. Den 29. august same år blir dei gift, og Sonja Haraldsen blir kronprinsessa og førstedama av Noreg.

Ein engasjert og nær pappa

20. juli 1973 blir prins Haakon Magnus fødd og sikrar kronprins Harald ein mannleg tronarving. I boka «Haakon – historier om en tronarving» beskriv sonen ein pappa som deltok meir enn det som var forventa av fedrar på begynninga av 1970-talet.

– Han var interessert frå begynninga, seier sonen Haakon om faren, og fortel om korleis dei saman bygde alt frå bilbaner, lego og modellfly til radiostyrt bil. Faren hjelpte han dessutan mest med skulearbeidet, og tok seg god tid til å hjelpe, særleg med matteoppgåver.

Den nye folkekongen

17. januar 1991 sovnar kong Olav inn, og Harald overtek. Han vel valspråket «Alt for Norge». Kongeparet blir signa i Nidarosdomen i Trondheim og reiser landet rundt for å helse på folket.

I januar 1992 kjem likevel augneblinken som i ettertid blir trekt fram som eit vendepunkt for den nye kongen: Sunnmøre blir herja av ein øydeleggjande nyttårsorkan. Kongen kjem på besøk i sliten boblejakke og gummistøvlar, blant vrakrestar og ruinar, for å vise si støtte til dei ramma. Bileta av kongen som varmt medmenneske bidreg til at folket trykkjer den nye kongen til sitt hjarte.

– Signinga av kongen skjedde i Nidarosdomen, men kroninga skjedde på Rovde i Vanylven, sa ordførar Lena Landsverk Sande (V) i Vanylven kommune då kong Harald besøkte kommunen igjen i 2022.

Eit nytt syn på kongehuset i Noreg

17. april 2004 blir prinsesse Ingrid Alexandra døypt , kong Haralds barnebarn som går inn som nummer to i arvefølgja. I dåptalen sin til prinsessa påpeikar kong Harald at fødselen hennar, som femte generasjon i kongehuset, gjer at dei ikkje lenger kan sjå på seg sjølve som eit ungt kongehus, noko nytt i landet, som må rettferdiggjere sin posisjon.

– Vi har etter kvart blitt ein kongefamilie med tradisjon i landet vårt og må ta konsekvensen av det. Vi kan ikkje lenger berre byggje, vi må også bevare, seier kongen.

Sørgjetalen som trefte alle

21. august 2011, ein månad etter terrorhandlingane 22. juli, innleier kong Harald sørgjetalen i Oslo Spektrum med å seie at nesten alle ord er brukte opp. Talen blir ståande som historisk, idet kongen identifiserte seg med befolkninga. «Som far, bestefar og ektefelle kan jeg bare ane deres smerte. Som landets konge føler jeg med hver enkelt av dere», seier han, før kjenslene tek overhand og røysta sprekk.

– Heile atmosfæren i Oslo Spektrum gjorde at det blei slik. Mange tusen menneske. Og berre sørgjande. Men eg var ikkje noko stolt over å stå på scena og felle tårer. Eg var litt flau. Eg skulle liksom vere barsk, eg, seier kong Harald i boka «Kongen forteller», ført i pennen av Harald Stanghelle.

Kongen definerer nasjonal identitet

1. september 2016, under 25-årsjubileumstalen i Dronningparken, stiller kong Harald spørsmålet «Så hva er Norge?». Deretter definerer han Noreg ikkje basert på det vi har til felles, men som alle ulikskapane oss imellom. Han listar opp mangfaldet etnisk, sosialt, kulturelt, religiøst og seksuelt.

«Nordmenn er jenter som er glad i jenter, gutter som er glad i gutter og jenter og gutter som er glad i hverandre. Nordmenn tror på Gud, Allah, Altet og Ingenting. Nordmenn liker Grieg og Kygo, Hellbillies og Kari Bremnes.»

– Håpet var at vi skal kjenne at vi – trass i all vår ulikskap – er eitt folk. At Noreg er eitt, seier kongen, som i etterkant seier han ikkje då forstod at oppramsinga av alle gruppene, «det som i dag er Norge» ville gjere så sterkt inntrykk.

Tre generasjonar i statsråd

21. januar 2022 tek prinsesse Ingrid Alexandra sitt første steg mot framtidig regentskap då ho som observatør deltek i statsråd for første gong. Det er første gong ein kvinneleg medlem av kongefamilien får sete i Statsrådssalen på Slottet og første gong ein tronarving sit der utan å vere nummer éin i arvefølgja. Kong Harald kommenterer det med humor i talen under gallamiddagen for 18-åringen.

– For første gong var du med i statsråd, heldigvis utan vetorett – sidan ein aldri veit kva som kan komme frå ei engasjert ung dame som deg, seier kongen til latter frå salen.

Sjukdom og avgjerd om å redusere oppdrag

22. april 2024 er kong Harald (87) tilbake på jobb etter at han har vore sjukmeld i nesten åtte veker, i kjølvatnet av at han blei sjuk på ferie i Malaysia. Kongen har fleire gonger understreka at det ikkje er aktuelt for han å abdisere, men denne dagen opplyser Slottet at det av omsyn til alderen til kongen vil bli ein varig reduksjon i både talet og omfanget av dei oppdraga kongen er med på.

– Nokon ting tek eg nok litt meir med ro, men eg trur ikkje ein vil merke så stor forskjell, seier kongen til pressa under eit besøk på Kongsberg ti dagar seinare.

Kronprins Haakon forklarer at dei vil jobbe som eit lag for å få det til å fungere på best mogleg måte.

Fleire år med tøffe tak i familien

I nyttårstalen for 2024 oppsummerer kong Harald dette som «året da alt raste», eit år då familien verkeleg blei sett på prøve. Sjølv var han innlagd på sjukehus i Malaysia, flogen heim og fekk operert inn pacemaker. Kronprinsesse Mette-Marits son Marius Borg Høiby blei pågripen av politiet.

Prøvelsane skulle vise seg å bli endå verre, med rettssak og dom mot Høiby i 2026. Svigerdotter kronprinsesse Mette-Marits forverring av sjukdom medfører lungetransplantasjon på forsommaren 2026. I tillegg er det skandalar og negativ omtale av kongefamilien særleg etter Netflix-dokumentaren om prinsesse Märtha Louise og Durek Verrett og avsløringane om kronprinsesse Mette-Marits vennskap med seksualforbrytaren Jeffrey Epstein.

Både kongen og dronninga har i denne perioden også helseutfordringane sine. Det er eit hardt pressa kongehus.

Planen om å besøkje alle kommunane i landet

Seinsommaren 2026 hadde kong Harald planen klar for å nå eit av dei store måla til kongeparet: Dei ville i løpet av gjerninga si for kongehuset ha besøkt alle dei 357 kommunane i landet på offisielt besøk.

Same dag som han blei innlagd på Rikshospitalet 17. august, blei det klart at dei siste fire kommunane, Rindal og Høylandet i Trøndelag, og dessutan Nissedal og Siljan i Telemark, skulle besøkjast i løpet av hausten.

Slik skulle det ikkje gå. Den siste kommunen kong Harald kryssa av på lista, var Askvoll i Vestland, som han besøkte 28. mai 2026.

Kjelder: Kongehuset, «Fire konger og en dronning» av Tor Bomann-Larsen og Jan Haug, «Haakon – historier om en tronarving» av Haakon og Kjetil Stensvik Østli, «Kongen forteller» av Harald Stanghelle, «Harald V» av Per Egil Hegge, Store norske leksikon og NTBs arkiv